Het jaar 2026 was nog nieuw toen de VS zich terugtrok uit 61 internationale organisaties en verdragen, waaronder de UN Framework Convention on Climate Change en UN Water.^[1] Eind januari was in Dakar de High-Level Preparatory Meeting voor de 2026 UN Water Conference in december van dit jaar.^[2] Dan staat het bereiken van Sustainable Development Goal 6 (toegang tot en duurzaam beheer van water en sanitatie voor iedereen) in 2030 op de agenda.^[3] Recente rapporten maken de noodzaak en urgentie daarvan (opnieuw) duidelijk. In het afgelopen decennium is de beschikbaarheid van hernieuwbaar zoet water per persoon met 7% afgenomen.^[4] Onze blauwe planeet staat in het rood.^[5]

Het is de vraag welke gevolgen de terugtrekking van de VS heeft voor het werk van de VN op het gebied van klimaat en waterschaarste. Volgens VN Secretaris-Generaal Guterres blijft de VN doorgaan met het leveren van resultaten ‘for those who depend on us’.^[6] Toch lijkt het mij voor het realiseren van concrete resultaten wijs om (meer) in te zetten op lokale en regionale aanpakken van waterschaarste. Een internationaal Waterschaarsteverdrag waarvoor ik eerder een lans heb gebroken^[7], is voorlopig niet aan de orde. Een goede implementatie en uitvoering van bestaande internationale waterverdragen, zoals het Helsinkiverdrag, zou al een verbetering zijn. In het kader van de Water Action Agenda is in 2023 toegezegd om te werken aan verbeterde samenwerking in grensoverschrijdende stroomgebieden.^[8] Sindsdien zijn er 10 landen toegetreden tot het verdrag.^[9] Samenwerking en akkoorden zijn echter geen garantie voor een goede omgang met water en preventie van waterconflicten. De ‘wateroorlog’ tussen de VS en Mexico is daar een triest voorbeeld van.^[10]

Afgelopen jaar mocht ik achter de schermen kijken van het Water Tribunaal in Valencia. Dat is waarschijnlijk het oudste nog steeds rechtsprekende instituut in Europa.^[11] Dit Water Tribunaal beslecht al eeuwenlang geschillen over het gebruik van de waterkanalen in het stroomgebied van de Turia rivier. Boeren die bijvoorbeeld hebben geïrrigeerd op een dag dat ze niet aan de beurt waren of bedrijven die op een andere manier het water of een eerlijke verdeling daarvan schaden, moeten zich in het openbaar verantwoorden. De ‘beheerders’ van de kanalen doen bindende uitspraken ten overstaan van een plein vol toeristen, schoolklassen en andere belangstellenden. Volgens de boer die werd veroordeeld tijdens mijn bezoek is dit Tribunaal belangrijk voor een goed beheer van het watersysteem. Daarom kwam hij naar de zitting en betaalde zijn boete. 

Tijdens het Internationaal Watertribunaal dat milieuorganisaties in 1983 organiseerden, werden veertig bedrijven aangesproken, die afval en giftige stoffen loosden op o.a. de Rijn. Zij kwamen niet opdagen en het oordeel van de jury van deskundigen was niet bindend.[12] In navolging van de zaak van Stichting Reinwater en Westlandse tuinders tegen Franse Kalimijnen om zoutlozingen op de Rijn te stoppen^[13], wendden milieuorganisaties zich daarna ook in andere gevallen van grensoverschrijdende waterverontreiniging tot de civiele rechter. Bijvoorbeeld tegen de Belgische bedrijven Sopar en Cockerill die de Schelde en de Maas verontreinigden.^[14] Recenter, in 2024, dagvaardden milieufederaties e.a. de Nederlandse staat. Ze eisten een verbod op de lozing van PFAS, een inmiddels beruchte schadelijke chemische stof, en sanering van verontreinigde locaties. De zitting bij de Rechtbank Den Haag was op 2 december 2025. De uitspraak wordt verwacht op 11 februari 2026.^[15]

Wanneer duidelijk is dat de doelen van de Kaderrichtlijn Water (KRW) in 2027 in Nederland niet worden gehaald, is de kans groot dat de rechter wordt gevraagd om de staat of bedrijven op te dragen daar iets aan te doen, bijvoorbeeld door het treffen van aanvullende maatregelen.^[16] In landen waar niet of nauwelijks toegang tot de rechter is, zijn zulke waterzaken geen optie voor organisaties of bedrijven die verontreiniging of uitputting van rivieren of ander zoetwater door bijvoorbeeld overmatige irrigatie willen stoppen. In bepaalde gevallen kan de Nederlandse rechter dan mogelijk ook een rol spelen, maar daar kom ik graag een andere keer op terug.

Auteur:

Marga Robesin, lid van de VMR werkgroep mondiale duurzaamheid

--------------------------------------------------------------------------

[1] Withdrawing the United States from International Organizations, Conventions, and Treaties that Are Contrary to the Interests of the United States – The White House

[2] https://unwaterconf.sn/en

[3] https://sdgs.un.org/conferences/water2026

[4] FAO: 2025 AQUASTAT Water Data | UN-Water

[5] World Enters “Era of Global Water Bankruptcy” UN Scientists Formally Define New Post-Crisis Reality for Billions | United Nations University

[6] UN’s ‘responsibility to deliver’ will not waver, after US announces withdrawal from dozens of international organizations | UN News

[7] Marga Robesin. Wereldwijd wijs met water: naar internationale ketengerichte regels voor de aanpak van waterschaarste. In: Duurzame handelsketens en het recht: een decennium later. VMR 2024. https://www.milieurecht.nl/publicatie/127/duurzame-handelsketens-en-het-recht-een-decennium-later

[8] https://sdgs.un.org/partnerships/accelerating-transboundary-water-cooperation-through-increased-accession-and

[9] https://backend.unwaterconf.sn/sites/default/files/2026-01/ID-D_Dakar_working_paper.pdf

[10] https://theconversation.com/mexico-and-us-look-for-new-deal-in-long-running-battle-over-80-year-old-water-treaty-274046

[11] Tribunal de las Aguas de la Vega de Valencia - History

[12] Zie bijv. Leidsch Dagblad | 24 september 1983 | pagina 17 - Historische Kranten, Erfgoed Leiden en Omstreken

[13] HR 23 sept. 1988, NJ 1989, 743.

[14] Hof ’s-Gravenhage 19 november 1992, TMA 1993, p. 131. Hof Den Bosch 31 mei 1994.

[15] https://nos.nl/artikel/2592909-milieuclubs-eisen-bij-rechter-verbod-op-pfas-lozingen-er-gebeurt-helemaal-niks

[16] Rotscheid, T., Groothuijse, F., van Kempen, J., & van Rijswick, H. (2025). '25-jarig jubileum van de Kaderrichtlijn Water: reden voor een feestje of een moment van bezinning?', M en R 2025(5), p. 482.